नेपालमा मौरीपालन कृषि उद्यम मात्र नभई ग्रामीण जीवनयापन, जैविक विविधता संरक्षण र पारिस्थितिक सेवासँग प्रत्यक्ष जोडिएको क्षेत्र हो। नेपालको संवेदनशील हिमाली पारिस्थितिकीय प्रणाली र कृषि परिदृश्यमा मौरीको भूमिका अझ बढी प्रगाढ देखिन्छ। भौगोलिक बनावटका कारण नेपालमा जंगली र घरपालुवा दुवै प्रकारका गरी दुई प्रमुख पालिने र पाँचभन्दा बढी जंगली मौरी प्रजातिहरू अभिलेखीकरण गरिएका छन्।
चित्र १: नेपालमा मौरीको विविधता
तालिका १: नेपालमा पाइने प्रमुख मौरी प्रजातिहरू र तिनीहरूको वितरण
विशेष गरी नेपालको हिमाली क्षेत्रमा रैथाने रूपमा पाइने भीर मौरी (Apis laboriosa) र खागो मौरी (Apis dorsata) परागसेचनका लागि उत्कृष्ट मानिन्छन्। भीर मौरीले उच्च हिमाली भेगका गुराँस लगायतका फूलहरूबाट संकलन गर्ने "पागल मह" (Mad Honey) अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा उच्च मूल्यमा बिक्री हुने विशिष्ट उत्पादनका रूपमा परिचित छ। तर अनियन्त्रित संकलन, परम्परागत भीर मह सिकार (Honey Hunting) को बदलिँदो शैली र प्राकृतिक आवासको ह्रासले यसको दीर्घकालीन संरक्षणमा ठूलो चुनौती खडा गरेको छ।
रैथाने पालिने गोलो मौरी (Apis cerana) कम तापक्रममा पनि चर्न सक्ने, रैथाने शत्रु (जस्तै: अरिंगाल) सँग लड्न सक्ने र पहाडी जलवायु सुहाउँदो प्रजाति हो। अर्कोतर्फ, आयातित युरोपेली मौरी (Apis mellifera) ले तराई र भित्री तराई (चितवन, दाङ आदि) को व्यावसायिक मौरीपालन ओगटेको छ, जसको उत्पादकत्व बढी भए तापनि रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कम हुन्छ र बसाइँसराइ (Migration) को बढी आवश्यकता पर्दछ।
बढ्दो उत्पादन, तर कमजोर बजार उपस्थिति (विरोधाभास)
नेपालमा मह उत्पादन पछिल्ला वर्षहरूमा उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ। कृषि तथा पशुपक्षी विकास मन्त्रालय (MoALD) को हालैको प्रतिवेदन (२०७९–२०८१) र मौरीपालन विकास केन्द्र, गोदावरीको तथ्याङ्क पत्रलाई विश्लेषण गर्दा उत्पादनको ग्राफ माथि गए पनि व्यापार सन्तुलन भने अत्यन्त कमजोर र विरोधाभासपूर्ण देखिन्छ:
- वार्षिक उत्पादन: लगभग ४,३०८ मेट्रिक टन पुगेको अनुमान छ, जुन एक दशकअघि (२०७१ सालमा) करिब १,६२५ मेट्रिक टन मात्र थियो।
- सम्भावित क्षमता: नेपालको प्राकृतिक भूगोल र वनस्पतिका आधारमा करिब १० लाख मौरी घार व्यवस्थापन गरी प्रविधि र उपलब्ध स्रोतको पूर्ण उपयोग गरेमा वार्षिक १०,००० देखि १२,००० मेट्रिक टन मह उत्पादन सजिलै सम्भव देखिन्छ।
- व्यापार घाटा: उत्पादन बढे पनि नेपाल अझै महमा खुद आयातकर्ता (Net Importer) देशकै रूपमा छ। सन् २०२५ मा मात्रै नेपालले करिब १९.८ लाख अमेरिकी डलरको मह आयात गरेको छ, जबकि निर्यात मात्र १.६६ लाख अमेरिकी डलर बराबरको छ।
- विश्व बजारमा हिस्सा: अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा नेपाली महको हिस्सा ०.०५% भन्दा पनि कम रहेको छ।
उत्पादन बढ्दै जाँदा पनि नेपाल मह आयातकर्ता नै रहनु र अन्तर्राष्ट्रिय बजारबाट सोचेजस्तो लाभ लिन नसक्नुका प्रमुख कारणहरू हुन्: गुणस्तर प्रमाणीकरण र आधुनिक प्रयोगशालाको अभाव, मूल्य शृङ्खला (Value Chain) को कमजोरी, सीमित अन्तर्राष्ट्रिय बजार पहुँच, ब्रान्डिङको कमी र भौगोलिक पहिचानको संस्थागत विकास हुन नसक्नु।
मौरीमाथि बढ्दो संकट: प्रमुख चुनौतीहरू
सन् २०२६ को परिप्रेक्ष्यमा वैज्ञानिक अध्ययन तथा क्षेत्रीय प्रतिवेदनहरू (जस्तै ICIMOD, २०२५ र एपिमोन्डिया एशिया कार्यपत्र) का अनुसार नेपाली मौरीहरूले मुख्य गरी निम्न चार ठूला चुनौतीहरूको सामना गरिरहेका छन्:
१. विषादीको अनियन्त्रित प्रयोग (Chemical Poisoning)
नेपाली कृषि प्रणाली निर्वाहमुखीबाट व्यावसायिकतातर्फ जाँदा रासायनिक विषादीहरूको प्रयोग अत्यधिक बढेको छ। नेपालका ६२% कृषकले बाली संरक्षणका नाममा नियोनिकोटिनोइड (Neonicotinoid) समूहका घातक रासायनिक विषादी प्रयोग गर्छन्। तोरी, फापर र सुन्तला जातका फलफूलमा गरिने यस्ता विषादीको अविवेकी प्रयोगले मौरीको स्नायु प्रणाली, स्मरणशक्ति र घार फर्किने चेतना प्रणाली (Navigation) कमजोर बनाउँछ, जसले गर्दा घार पतन (Colony Collapse Disorder) को जोखिम तीव्र बनेको छ।
२. एकल खेती प्रणाली (Monoculture Farming)
सुन्तला, स्याउ, चिया बगान जस्ता विशाल एकल खेती प्रणालीहरूको विस्तारले प्राकृतिक वनस्पतिहरू विस्थापित गरिरहेका छन्। यसले गर्दा मौरीलाई वर्षभरि आवश्यक पर्ने बहु-वनस्पतीय पोषण (Diverse Nutrition) र फूलको रस उपलब्ध हुन सकेको छैन।
३. जलवायु परिवर्तन र फूल फुल्ने समयमा परिवर्तन (Phenological Mismatch)
जलवायु परिवर्तनका कारण पहाडी र हिमाली क्षेत्रको तापक्रम बढ्दा वनस्पतिहरू समयभन्दा अगाडि नै फुल्ने वा फुल्ने समय तालिका बिग्रने समस्या (Phenological Mismatch) देखिएको छ। वैज्ञानिक अध्ययन (२०२४) अनुसार हिमाली र पहाडी क्षेत्रमा गुराँस र चिउरी फुल्ने समय १२–१८ दिन अगाडि सरेको छ। यसले मौरीको ब्रुडिङ (Brooding) चक्र र फूलको रस (Nectar) उत्पादनबीचको प्राकृतिक तालमेल बिगारेको छ। बेसोमको वर्षाले फूलको रस बगाउँदा मौरीहरू घारभित्रै भोकै बस्नुपर्ने अवस्था सिर्जना भएको छ।
४. रोग र परजीवीको प्रकोप (Pathogen Pressures)
मौरीपालन विकास केन्द्र (२०८०) का अनुसार व्यावसायिक रूपमा पालिएका Apis mellifera को ४५% घारमा वारोआ माइट (Varroa destructor) परजीवीको संक्रमण छ भने स्थानीय Apis cerana को २२% घारमा युरोपेली फौलब्रूड (EFB) नामक ब्याक्टेरियल रोगको प्रकोप देखिएको छ। यसका साथै नोसेमा (Nosema) र विभिन्न भाइरल संक्रमणहरूले रैथाने आनुवंशिक स्रोतलाई कमजोर बनाएका छन्। सीमा नाकामा फितलो क्वारेन्टाइन जाँचले गर्दा रोग नियन्त्रणमा थप जटिलता थपिएको छ।स्थलगत अनुसन्धान र क्षेत्रीय आकलन अनुसार रासायनिक विषादीको अन्धाधुन्ध प्रयोग भएको क्षेत्रमा भन्दा मौरीमैत्री व्यवस्थापन अपनाइएको क्षेत्रमा मौरीको बस्ती घनत्व (Colony Density) लगभग २.३ गुणा बढी पाइएको छ।
नयाँ प्रविधि: भविष्यको सम्भावना
मौरीपालन अब परम्परागत कृषि गतिविधिमा मात्र सीमित छैन। आधुनिक विज्ञान र नवीन प्रविधिहरूले यस क्षेत्रमा नयाँ अवसरहरू सिर्जना गरिरहेका छन्:
- कृत्रिम गर्भाधान (Artificial Insemination - AI): रानी मौरीको कृत्रिम गर्भाधान प्रविधिले उच्च उत्पादनशील, शान्त स्वभाव र रोग प्रतिरोधी आनुवंशिक गुण भएका रानी मौरी उत्पादन गर्न सम्भव बनाएको छ ।
- लार्भा ग्राफ्टिङ (Larval Grafting): गोदावरी र भण्डारा (चितवन) स्थित केन्द्रहरू मार्फत स्थानीय स्तरमै गुणस्तरीय रानी मौरी उत्पादन गर्ने यो एक प्रभावकारी र वैज्ञानिक प्रविधि बनेको छ। विदेशबाट आउने संक्रमित रानी मौरीको आयात रोक्न यसले ठूलो मद्दत गर्दछ।
लार्भा ग्राफ्टिङ (Larval Grafting) प्रविधि
चित्र २: आधुनिक मौरीपालन – लार्भा ग्राफ्टिङ प्रविधि र कृत्रिम रानी कप व्यवस्थापन
- भौगोलिक सङ्केत (Geographical Indication - GI): ‘नेपाली हिमाली मह’, ‘चिउरी मह’ वा ‘रुदिलो मह’ लाई विश्व बजारमा विशिष्ट ब्रान्डका रूपमा स्थापित गर्न GI ट्याग दिने क्षमता र आवश्यकता बलियो छ। डब्लुटिओ (WTO, २०२५) को रिपोर्ट अनुसार GI ट्याग र अर्गानिक प्रमाणीकरणले उत्पादनको प्रिमियम मूल्य ३०% देखि ५०% सम्म बढाउन सक्छ।
- मौरीमैत्री कृषि प्रणाली: एकीकृत शत्रुजीव व्यवस्थापन (IPM) र जैविक खेती (Organic Farming) सँग मौरी संरक्षणलाई जोड्ने सम्भावना अत्यन्त उच्च छ।
महिला सहभागिता, युवा संलग्नता र ग्रामीण समृद्धि
नेपालको मौरीपालन क्षेत्रमा महिलाहरूको योगदान अतुलनीय छ। उपलब्ध क्षेत्रीय तथ्याङ्कहरूले मौरीपालनमा महिला सहभागिता लगभग आधा रहेको देखाउँछ। महिलाहरू मौरी घार व्यवस्थापन, मह संकलन, र स्थानीय सहकारी मार्फत बजारीकरणमा सक्रिय छन्, जसले ग्रामीण आर्थिक सशक्तिकरणमा टेवा पुर्याएको छ। यसैगरी, विश्व मौरी दिवस २०२४ को विषयवस्तु "युवासँग जोडिएको मौरी" (Bee Engaged with Youth) ले दर्शाए जस्तै मौरीपालन र परागसेची संरक्षण प्रयासहरूमा युवाहरूलाई समावेश गर्ने महत्त्व निर्णायक छ। युवाहरूलाई देशको विविध हावापानी अनुकूल मह उत्पादन गर्ने व्यवसायमा आकर्षित गरी आम्दानीका अवसरहरू सिर्जना गर्न सकिन्छ। युवा वर्गलाई यसतर्फ अग्रसर गराउन:
- आधुनिक प्रविधिहरू (जस्तै AI, डिजिटल हाईभ मोनिटरिङ, लार्भा ग्राफ्टिङ) को पहुँच सुलभ बनाउने।
- स्टार्ट-अप अनुदान, सहुलियतपूर्ण ऋण र प्राविधिक तालिम उपलब्ध गराउने।
- डिजिटल प्लेटफर्म र इ-कमर्स मार्फत बजार जडान (Market Linkage) सहज बनाउने।
यदि मह उत्पादनका अतिरिक्त मौरीको मैन (Beeswax), चोप (Propolis), रोयल जेली (Royal Jelly) र मौरीको विष (Bee Venom) जस्ता मूल्यवर्द्धित (Value-added) उत्पादनहरूको विविधीकरण गर्ने हो भने ग्रामीण रोजगारी र समृद्धि दुब्बर हुन सक्छ।
अबको बाटो: दिगो भविष्यका लागि पाँच प्राथमिकता
नेपालमा मौरीपालनलाई ग्रामीण विकास, जैविक विविधता संरक्षण र दिगो कृषिको मुख्य माध्यम बनाउन आगामी दिनमा निम्न पाँच प्रमुख कदमहरू चाल्नु अनिवार्य देखिन्छ:
१. मौरीमैत्री विषादी तथा कृषि नीति लागू गर्ने
नियोनिकोटिनोइड्स लगायतका परागसेची हानिकारक विषादीहरूमाथि आंशिक वा पूर्ण प्रतिबन्ध लगाउने, र किसानहरूलाई रासायनिक विषादीको विकल्पमा एकीकृत शत्रुजीव व्यवस्थापन (IPM) र जैविक विषादीको प्रयोग सम्बन्धी तालिम अनिवार्य गर्ने।
२. प्रदेश स्तरमा रानी मौरी बैंक स्थापना गर्ने
सरकारी निकाय र सरोकारवालाहरूको साझेदारीमा स्थानीय स्तरमै कृत्रिम गर्भाधान (AI) र लार्भा(Larval Grafting) केन्द्रहरू स्थापना गरी रोगमुक्त, स्थानीय हावापानी सुहाउँदो र उच्च उत्पादनशील रानी मौरी उत्पादन र वितरण गर्ने।
३. भौगोलिक सङ्केत (GI) र अर्गानिक प्रमाणीकरणलाई तीव्र बनाउने
'नेपाल हिली हनी', 'चिउरी हनी' र 'म्याड हनी' को अन्तर्राष्ट्रिय पेटेन्ट तथा भौगोलिक सङ्केत (GI) दर्ता प्रक्रियालाई सरकारी तवरबाटै तीव्र बनाउने। अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड अनुसारको गुणस्तर प्रमाणीकरण प्रयोगशाला स्थापना गर्ने।
४. जलवायु-लचिलो चरन व्यवस्थापन विकास गर्ने
पालिने मौरीको बसाइँसराइ (Migration) लाई वैज्ञानिक र पर्यावरण अनुकूल तालिकामा ल्याउने। वन विनाश रोक्ने तथा गुराँस, चिउरी, फापर र रुदिलो जस्ता मौरीमैत्री वनस्पतिहरूको सामुदायिक वनहरूमा वृक्षरोपण अभियान सञ्चालन गर्ने।
५. शैक्षिक पाठ्यक्रममा मौरी संरक्षण समावेश गर्ने
विद्यालय तहदेखि नै र विशेष गरी कृषि विज्ञान संकाय तथा प्राविधिक विद्यालयहरूमा अनिवार्य मौरीपालन, परागसेचनको विज्ञान र पारिस्थितिक प्रणाली सेवा (Ecosystem Services) सम्बन्धी अध्ययन एकाइ समावेश गर्ने।
निष्कर्ष: मौरीको आवाज, भविष्यको सन्देश
"मौरी छैन भने परागसेचन हुँदैन; परागसेचन छैन भने वनस्पती र खाद्य उत्पादन हुँदैन; खाद्य उत्पादन छैन भने मानव सभ्यताको भविष्य हुँदैन।"
मौरीको आवाज सानो हुन्छ, तर त्यसले पृथ्वीको भविष्यका लागि ठूलो र गम्भीर सन्देश दिन्छ। मौरीहरू हराए भने केवल मह उत्पादन घट्दैन; विश्वको खाद्य सुरक्षा, जैविक विविधता र सम्पूर्ण पारिस्थितिक सन्तुलन नै संकटमा पर्छ। हामी पृथ्वीको अस्थायी बासिन्दा र संरक्षक मात्र हौँ; हामीले विगतका गल्तीहरूबाट सिक्दै यी परागसेचीहरूको नासिएको बासस्थान पुनर्स्थापित गर्नै पर्छ।
विश्व मौरी दिवस २०८३ ले हामीलाई एउटा स्पष्ट मार्गनिर्देश गर्दछ: “मौरीसँग साझेदारी गर्नु भनेको भविष्यसँग साझेदारी गर्नु हो।” नेपालले आफ्नो विशिष्ट मौरी जैविक सम्पदा, परम्परागत स्थानीय ज्ञान, आधुनिक वैज्ञानिक अनुसन्धान र संस्थागत सहकार्यलाई एकीकृत गर्न सके मौरीपालन केवल एउटा सहायक कृषि व्यवसायमा मात्र सीमित रहने छैन, बरु यो नेपालको दिगो विकास र समृद्धिको राष्ट्रिय अभियान बन्न सक्छ। तसर्थ, तराईदेखि ४,५०० मिटरको उचाइसम्म पाइने मौरी र अन्य परागसेचीहरू — जस्तै चमेरो, पुतली, चराहरू — को संरक्षण र तिनीहरूको बहुमूल्य इकोसिस्टम सेवाहरूको बचावटका लागि एकजुट हुन सम्पूर्ण सरोकारवाला र चेतनशील नागरिकहरूमा हार्दिक आह्वान गरिन्छ।
"मौरीको संरक्षण गरौँ, प्रकृतिको सन्तुलन बचाऔ, खाद्य सुरक्षालाई सुदृढ बनाऔ"
डा. शिव प्रसाद रिजाल, बरिष्ठ बालि संरक्षण अधिकृत (सरकारी सेवा निबृत्त)।
